Dùng sai khẩu trang khiến người lao động vẫn hít phải bụi hoặc hơi khí độc dù nghĩ rằng đã được bảo vệ. Bài viết giúp bạn phân biệt khẩu trang lọc bụi và mặt nạ phòng khí, đọc đúng mã phin lọc P1-P3 và bảng màu phin khí A-B-E-K, biết cách kiểm tra độ khít và tránh các lỗi nguy hiểm. Đọc xong bạn chọn được đúng thiết bị cho đúng loại ô nhiễm.
Bước quan trọng nhất: xác định chất ô nhiễm
Không có khẩu trang nào lọc được mọi thứ. Trước khi chọn, phải biết trong không khí có gì: bụi hạt (mài, cắt, xi măng), hơi dung môi, khí axit, amoniac hay hơi thủy ngân. Bụi và khí cần loại phin hoàn toàn khác nhau. Nếu không rõ, cần đo hoặc tra bảng an toàn hóa chất (SDS) của vật liệu đang dùng.
Một cảnh báo quan trọng: mọi khẩu trang lọc chỉ dùng được khi không khí còn đủ oxy. Trong không gian kín thiếu oxy như hầm, bồn, silo, khẩu trang lọc không cứu được, phải dùng thiết bị cấp khí độc lập.
Khẩu trang lọc bụi và mã P
Với bụi hạt, phin lọc phân theo hiệu suất. Theo hệ EN 143, có ba mức.
| Mã | Khả năng lọc hạt |
| P1 | Lọc bụi thô, hiệu suất thấp nhất |
| P2 | Lọc bụi mịn hơn, dùng phổ biến trong công nghiệp |
| P3 | Lọc hạt rất mịn, hiệu suất cao nhất |
Hệ NIOSH của Mỹ dùng mã tương đương như N95, N99, trong đó N95 lọc khoảng 95% hạt không dầu. Với bụi silic khi cắt đá, mài bê tông, nên chọn mức cao P3 hoặc tương đương vì hạt rất mịn và nguy hiểm cho phổi.
Mặt nạ phòng khí và bảng màu phin
Khí và hơi cần phin than hoạt tính chuyên dụng, phân theo màu và chữ theo chuẩn EN 14387. Nắm bảng này giúp chọn đúng phin.
| Loại phin | Màu | Dùng cho |
| A | Nâu | Hơi hữu cơ, dung môi sơn |
| B | Xám | Khí vô cơ như clo, hydro sunfua |
| E | Vàng | Khí axit, SO2 |
| K | Xanh lá | Amoniac và dẫn xuất |
Có phin kết hợp nhiều loại (ví dụ ABEK) cho môi trường nhiều khí. Nhiều phin khí còn ghép thêm lớp lọc bụi P để dùng khi vừa có hơi vừa có hạt, như phun sơn.
Độ khít quyết định hiệu quả
Một mặt nạ tốt nhưng đeo hở thì khí độc lọt qua khe, phin lọc trở nên vô nghĩa. Râu quai nón là nguyên nhân hở phổ biến. Sau khi đeo, hãy làm kiểm tra khít nhanh: bịt phin, hít nhẹ, mặt nạ phải hơi ép vào mặt và không thấy khí lọt vào. Nếu xẹp rồi bung ra là bị hở.
Ví dụ thực tế
Một tổ phun sơn dùng khẩu trang lọc bụi loại vải để chống hơi sơn. Công nhân vẫn nghe mùi dung môi rõ và bị đau đầu cuối ca. Nguyên nhân: khẩu trang lọc bụi không giữ được hơi hữu cơ, chỉ chặn hạt sơn. Khi chuyển sang mặt nạ có phin A kết hợp lọc bụi và kiểm tra khít trước mỗi ca, mùi giảm hẳn và triệu chứng đau đầu không còn. Bài học: ngửi thấy mùi nghĩa là phin sai loại hoặc đã bão hòa.
Lỗi thường gặp và cách sửa
- Dùng khẩu trang bụi để chống hơi khí. Sửa: hơi khí phải dùng phin than hoạt tính đúng màu.
- Đeo mặt nạ khi có râu quai nón. Sửa: cạo vùng tiếp xúc hoặc dùng loại trùm cấp khí.
- Dùng phin khí đến khi hỏng mới thay. Sửa: thay khi bắt đầu ngửi thấy mùi hoặc theo lịch, vì phin than bão hòa âm thầm.
- Cất phin hở trong không khí ô nhiễm. Sửa: bịt kín phin khi không dùng vì than vẫn hấp thụ và cạn dần.
- Dùng khẩu trang lọc trong không gian thiếu oxy. Sửa: chuyển sang thiết bị cấp khí, đây là lỗi có thể gây tử vong.
Các bước hành động
- Tra SDS hoặc đo để biết chất ô nhiễm là bụi hay khí.
- Chọn mã P cho bụi, chọn màu phin đúng cho khí.
- Kiểm tra còn đủ oxy trước khi tin vào khẩu trang lọc.
- Đeo và làm kiểm tra khít nhanh mỗi lần dùng.
- Đặt lịch thay phin và ghi ngày mở phin.
- Bảo quản phin trong túi kín sau ca.
Kết luận và bước tiếp theo
Thiết bị hô hấp chỉ bảo vệ khi đúng loại phin, đeo khít và còn hiệu lực. Bước tiếp theo: lấy SDS của vật liệu bạn đang dùng hôm nay, xác định là bụi hay khí, rồi đối chiếu với hai bảng trên để chốt đúng phin lọc.
Câu hỏi thường gặp
Ngửi thấy mùi qua mặt nạ có sao không?
Có, đó là dấu hiệu nguy hiểm. Nghĩa là phin sai loại, đã bão hòa hoặc mặt nạ đang hở. Cần rời khu vực, kiểm tra khít và thay phin đúng loại ngay, không tiếp tục làm việc.
Bao lâu thay phin lọc khí một lần?
Không có con số chung vì phụ thuộc nồng độ khí, thời gian dùng và độ ẩm. Nguyên tắc thực tế: thay khi bắt đầu ngửi mùi, khi thở thấy nặng, hoặc theo lịch do người phụ trách an toàn đặt dựa trên điều kiện thực tế.
N95 và P2 có giống nhau không?
Gần tương đương về mục đích lọc hạt mịn nhưng thuộc hai hệ tiêu chuẩn khác nhau, NIOSH của Mỹ và EN của châu Âu. Cả hai đều chỉ lọc bụi hạt, không chống hơi khí độc.
Có loại phin nào lọc được mọi khí không?
Không. Phin ABEK bao nhiều loại khí phổ biến nhưng vẫn không phải mọi chất, ví dụ CO cần thiết bị chuyên biệt. Luôn xác định chất cụ thể thay vì tin vào phin đa dụng.
Nguồn tham khảo
- Tiêu chuẩn EN 143 về phin lọc hạt (P1-P3) và EN 14387 về phin lọc khí (mã màu A, B, E, K).
- Hệ thống phân loại khẩu trang lọc hạt của NIOSH (Hoa Kỳ), ví dụ N95.